Een mooie zonsondergang heeft drie dingen nodig: wolken die hoog genoeg staan om het licht op te vangen, een vrije baan voor dat licht vanaf de horizon richting de ondergaande zon, en schone lucht. Heb je alle drie, dan licht de hemel op. Ontbreekt er één, dan verbleekt hij tot grijs, ook als de lucht boven je er perfect uitziet.
Waarom zonsondergangen eigenlijk rood zijn
Zonlicht is een mengsel van alle kleuren. Staat de zon hoog, dan gaat haar licht door een dun laagje atmosfeer. Bij zonsondergang scheert het er zijdelings doorheen, door ongeveer 38 keer zoveel lucht als wanneer de zon recht boven je staat.
Op die lange reis verstrooien luchtmoleculen de korte blauwe golflengten uit de bundel. Het is dezelfde verstrooiing die de lucht overdag blauw maakt. Wat de reis overleeft, is oranje en rood.
Key idea
Zie een zonsondergang als een projector: de ondergaande zon is de lamp. Maar een lamp alleen verlicht maar een smalle strook horizon. Hij heeft een scherm nodig.
Aanwijzing één: het scherm
Het scherm bestaat uit wolken, en de hoogte is belangrijk. Middelhoge wolken zoals gerimpelde altocumulus (ongeveer 2–6 km hoog) en hoge, ijle cirrus (ongeveer 6–12 km) staan zo ver boven je dat ze nog in de zon staan als de zon voor jou al onder is. Ze vangen het rode licht van onderaf op en gaan gloeien.
Lage bewolking werkt niet zo. Een dicht grijs dek vlak boven de grond houdt het licht tegen in plaats van het op te vangen, en een volledig heldere hemel geeft een gloed aan de horizon, maar niets boven je om op te lichten. Gebroken, verspreide wolken op middelbare en grote hoogte vormen het beste scherm.
Aanwijzing twee: een vrije baan voor de bundel
Dit is de aanwijzing die bijna iedereen mist. Om wolken van onderaf te verlichten, moet het zonlicht laag binnenkomen, bijna evenwijdig aan de grond, uit de richting van de ondergaande zon. Een dikke bank lage bewolking in die richting is als iemand die voor de projector gaat staan.
En omdat die lage bundel honderden kilometers langs de kromming van de aarde scheert voordat hij de wolken boven je bereikt, kan de blokkade 100 km of verder weg liggen, boven een stad die je niet ziet. Licht dat na zonsondergang een wolk op 10 km hoogte bereikt, raakte het aardoppervlak voor het laatst ongeveer 350 km richting de zon.
Key idea
De lucht boven je kan er perfect uitzien en de zonsondergang kan toch mislukken, door weer achter je horizon.
Daarom is even naar buiten kijken geen verwachting. De wolken boven je kun je beoordelen. De opening, of de muur, aan de andere kant van de horizon zie je niet.
Aanwijzing drie: de lens (schone lucht)
Hoe schoner de lucht, hoe zuiverder de kleur. Dikke nevel, door vocht opgezwollen deeltjes of rook van natuurbranden vlak boven de grond wassen de hemel uit tot een vlak, modderig oranje, als een projector met een vuile lens. Rook kan de zon zelf dieprood kleuren, maar dempt meestal de wolken.
Dat is een van de redenen waarom de hemel vlak na een storm spectaculair kan zijn: regen helpt de lucht schoon te spoelen, en het vertrekkende systeem laat vaak gebroken wolken achter.
Bonus: ga niet weg als de zon verdwijnt
Hoge wolken kunnen tien tot twintig minuten na zonsondergang verlicht blijven, op hoge breedtegraden in de zomer langer, omdat ze nog lang in de zon staan als jij dat niet meer doet. De kleur bereikt vaak haar hoogtepunt als de meeste mensen al naar binnen zijn.
De drie aanwijzingen
Kijk een paar uur voor zonsondergang:
- Het scherm: zie je gebroken wolken op middelbare of grote hoogte boven je, en geen dicht, laag grijs dek?
- De bundel: is de horizon richting de ondergaande zon vrij van dikke lage bewolking, tot 100 km ver en verder?
- De lens: is de lucht schoon, zonder dikke nevel of rook?
